Struve meridiánadávggi birra

Norggas gávdnojit oktiibuot 25 mihtidančuoggá maid geavahedje go mihtidedje Struve meridiánadávggi. 15 dain gullet váldofierpmádahkii, ja 10 čuoggá gullet viiddideapmái mii dahkkui váldofierpmádagas ja gullet ekspanšuvdnafierpmádahkii. Dán 25 čuoggás leat njeallje čuoggá válljejuvvon ovddastit Struve meridiánadávggi Norggas virggálaččat.

Dat njeallje mihtidančuoggá leat:

• Meridiánabázzi 

• Unna Ráipásaš 

• Luvddiidčohkka 

• Muvravárri 

Coahkkal kártii dahje listui bajábealde jus háliidat lohkat eambbo mihtidančuoggáid birra.

Eana orru jorbbas oaidnit, muhto dat ii leat áibbas čielga jorbadas. Dat lea veahá duolbaseappot povllaid bokte ja veahá govddibut ekváhtora bokte. Dát dáhpáhuvvá sivas go eanajorbadas jorrá. Jorran dagaha ahte eananhivvodat gaikojuvvo olggosguvlui ekváhtora bokte, muhto deddojuvvo eambbo čoahkkái povllaid bokte. Isaac Newton oaivvildii 1600-logus ahte eatnamis ferte leat dákkár hápmi, muhto dán fertii duođaštit mihtidemiiguin. 

Struve meridiánadávgi lei stuora ja dárkilis mihtideapmi gos mihtidedje eatnama hámi ja sturrodaga. Dát buvttii dehálaš máhtu eatnama birra ja oaččui stuora mearkkašumi geodiehtagis.

Go galggat gávnnahit gaskkaid ja kártet eanajorbadasa gierraga, de geavahuvvo vuohki mii gohčoduvvo trianguleremin. 

Vuohki lea ahte eanadagas mihtidat viŋkiliid máŋgga čuoggá gaskkas. Instrumeanttain mas lea namma teodolihtta, siktet muhtun oahpes čuoggá guvlui ja mihtidat viŋkiliid daid iešguđet báikkiid gaskkas. Go máŋgga dákkár mihtideami biddjojuvvojit oktii, de sáhttá rehkenastit gaskkaid ja oažžut dárkilis gova eanadagas.

Go galggai mihtidit gaskkaid eanadagas, de fertii álgit oahpes guhkkodagain gos gaska guovtti čuoggá gaskkas mihtiduvvui dárkilit. Álttás dahke dan muorrasoppiiguin njuolga linnjás duolba guovllu čađa. Dát gaska lei juste 2250,689 mehtera guhku. 

Goabbat geažis dán linnjás mihtiduvvojedje viŋkilat dihto čuoggáide eanadagas. Dáin mihtidemiiguin sáhtii, go matematihkalaččat rehkenasttii, gávnnahit gaskkaid Álttá vuđđosis ja eará mihtidanbáikkiid gaskkas. Oktiibuot mihtiduvvojedje logi dákkár vuđđosa miehtá Struve meridiánadávggi..

Go galggai gávnnahit makkár hápmi eatnamis lea, de fertii maiddái mihtidit erohusaid govdodatgrádaid gaskkas. Dát dahkkui astronomalaš observašuvnnaiguin. Oktiibuot huksejuvvojedje 13 dákkár stašuvnna gos dahke observašuvnnaid, earret eará huksejuvvui okta stašuvdna Hámmerfestii, Fuglenesii. 

Mihtideamit čájehedje ahte gaska mii lea guovtti guhkkodatceahki gaskkas, mat leat ovtta govdodatceahki eret nuppi nuppis, lei sullii 359 mehtera oaneheabbo Čáhppesábis go Finnmárkku rittus. Dat mearkkaša ahte eatnama sodju unnu povllaid bokte- juoga mii duođaštii ahte eana ii leat áibbas čielga jorbadas, muhto lea veahá duolbaseappot povllaid bokte. 

Struve meridiánadávgi  lea transnationála máilmmiárbi - dat mearkkaša ahte dat manná riikkarájiid rastá. Mihtideapmi lei okta dain vuosttaš stuorra dutkanovttasbargoprošeavttain máŋgga riikka gaskkas. 

1800-logu álggus čuožžiledje ođđa dieđalaš fágasuorggit mat gáibidedje riikkaidgaskasaš ovttasbarggu, standardiserejuvvon metodaid ja dárkilis mihtidemiid vai olahedje luohtehahtti bohtosiid. Eananmihtideamit šadde deháleabbon go nationálastáhtat dárbbašedje dárkilis kárttaid. Muhto jus galggai ráhkadit dárkilis kárttaid, de fertii ipmirdit juste makkár dárkilis hápmi eatnamis lea, namalassii man ollu dat deddojuvvo povllaid bokte. Struve meridiánadávgi lei dehálaš lávki dán proseassas. 

F. G. W. Struve vuosttaš ovttasbargoguoibmi lei Carl Friedrich Tenner. Odne gohčodit Tennera dieđalaš mihtidemiid vuođđudeaddjin. Juo juovlamánus 1815:s oaččui Tenner gohččuma čađahit trigonometralaš ja topográfalaš mihtidemiid Vilna guvernements. Seammás go Tenner čađahii mihtidemiid Vilniusas, de Struve mihtidii davábealde Jacobstad/Jekapilasa gitta Suomavutnii (Suomenlahtii). 1828:s deaivvadeigga Struve ja Tenner, ja soai soabadeigga implementeret ja ovttastahttit bohtosiid maid soai leigga mihtidan. Bohtosat almmuhuvvojedje 1832:s.

Jurdda guhkit meridiánadávggi birra vuolggahuvvui, ja 1844 rájes álggahuvvui bargu oažžun dihte Ruoŧa ja Norgga searvat. Ruoŧas lei astronoma Nils Haqvin Selander gii jođihii mihtidemiid. Norggas lei Christopher Hansteen fysihkkárin ja astronoman. Hansteen ii searvan ekspedišuvnnaide nugo Selander dagai Ruoŧas. Norggas ledje Klouman, Lundh ja Lindhagen geat čađahedje dan geavatlaš gieddebarggu. 

Struve meridiánadávgi manná odne 10 iešguđet riikka čađa, muhto gohčoduvvui ovdal ruošša-skandinávalaš grádamihtidanráidun go Struve áiggi leigga dušše Norga ja Ruoŧŧa ovttasbargoguoibmin. Visot dat eará riikkat man čađa meridiánadávgi manná ledje dalle Ruošša riikka vuolde.

Sii fertejedje bálkáhit báikkálaš ofelaččaid, snihkkáriid, signálasnihkkáriid/urrahuksejeddjiid ja veahkkebargiid veahkehit fievrridit gálvvuid, ja nu ain. Ja maid bálkáhit olbmuid hukset 23 ura Oarje-Finnmárkui, mii lei viiddis guovlu mas ii lean huksejuvvon infrastruktuvra. Dat mearkkašii ahte 1800-logus ledje min máttut Hámmerfeasttas, Álttás ja Guovdageainnus veahkkin vai dát stuorra dieđalaš, ovttasbargoolahus lihkostuvai.